I. Thuế thuốc lá – Công cụ điều tiết xã hội, không chỉ là nguồn thu

Khác với các sắc thuế thông thường, thuế TTĐB đối với thuốc lá mang bản chất điều tiết xã hội rõ nét. Việc đánh thuế cao nhằm làm tăng giá sản phẩm, từ đó hạn chế khả năng tiếp cận của người tiêu dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên và nhóm thu nhập thấp. Qua đó, thuế TTĐB thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc không khuyến khích tiêu dùng các sản phẩm gây hại cho sức khỏe và phù hợp với xu hướng lập pháp tiến bộ trên thế giới.

II. Thực tiễn áp dụng thuế thuốc lá tại Việt Nam và những hạn chế

Mặc dù hệ thống pháp luật về thuế đối với thuốc lá ở Việt Nam đã được xây dựng tương đối đầy đủ, song thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ nhiều bất cập.

Thứ nhất, cấu trúc thuế đơn tầng (thuế suất tỷ lệ phần trăm tính trên giá xuất xưởng) chưa phát huy hiệu quả trong việc giảm tiêu dùng. Cách tính thuế này tạo khoảng cách giá lớn giữa các phân khúc thuốc lá, khuyến khích tiêu dùng thuốc lá giá rẻ, chất lượng thấp và làm gia tăng khả năng tiếp cận thuốc lá của trẻ em, thanh thiếu niên. Đồng thời, việc xác định giá tính thuế tại khâu sản xuất cũng tiềm ẩn nguy cơ gian lận, làm thất thu ngân sách nhà nước.

Thứ hai, mức thuế TTĐB đối với thuốc lá tại Việt Nam còn thấp so với khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Hiện nay, thuế suất TTĐB là 75% giá xuất xưởng, nhưng tổng thuế trên giá bán lẻ chỉ chiếm khoảng 36–38%, thấp hơn nhiều so với mức khuyến nghị 65–70% và đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia có thuế thuốc lá thấp nhất thế giới. Mức thuế thấp khiến giá thuốc lá rẻ, làm gia tăng tiêu dùng và tạo “hiệu ứng lấn át” các khoản chi tiêu thiết yếu của các hộ gia đình thu nhập thấp như y tế, giáo dục và lương thực.

III. Cải cách thuế thuốc lá – Lợi ích đa chiều

Việc tăng thuế thuốc lá mang lại nhiều lợi ích rõ rệt.

Về sức khỏe, các nghiên cứu của WHO và Ngân hàng Thế giới cho thấy tăng giá thuốc lá là biện pháp hiệu quả nhất để giảm tỷ lệ hút thuốc. Khi giá thuốc lá tăng 10%, mức tiêu dùng có thể giảm 4–5%, trong đó nhóm thanh thiếu niên và người thu nhập thấp chịu tác động mạnh nhất. Bỏ thuốc sớm giúp giảm nguy cơ tử vong sớm và có thể kéo dài tuổi thọ thêm tới 10 năm.

Về kinh tế, tăng thuế thuốc lá không làm giảm thu ngân sách mà ngược lại còn giúp tăng nguồn thu. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy mỗi lần tăng thuế đều làm doanh thu thuế tăng, dù mức giảm tiêu dùng không lớn. Nguyên nhân là thuốc lá có tính gây nghiện cao và nhu cầu giảm chậm hơn tốc độ tăng giá.

Về phát triển bền vững, tăng thuế thuốc lá được xem là chính sách “vì người nghèo”, giúp giảm bệnh tật, giảm chi phí y tế và hạn chế tình trạng nghèo đói do thuốc lá gây ra. Đồng thời, nguồn thu từ thuế có thể được tái đầu tư cho y tế, giáo dục và an sinh xã hội, góp phần thực hiện các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs), đặc biệt là Mục tiêu số 3 về sức khỏe cộng đồng.

IV. Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Bài học cải cách thuế thuốc lá tại Thái Lan và Philippines cho thấy, việc áp dụng mức thuế cao và tăng thuế đều đặn đã giúp giảm tỷ lệ hút thuốc và tiêu dùng thuốc lá trong cộng đồng, đồng thời vẫn làm gia tăng đáng kể doanh thu thuế. So sánh giữa Thái Lan, Philippines và Việt Nam cho thấy Việt Nam đang chịu tổn thất lớn về nguồn thu do áp dụng mức thuế thấp. Cụ thể, sản lượng thuốc lá tiêu thụ tại Thái Lan chỉ bằng khoảng một nửa Việt Nam (1,68 tỷ bao so với 3,85 tỷ bao) nhưng doanh thu thuế lại cao gần gấp ba lần (2,097 tỷ USD so với 767 triệu USD). Tương tự, Philippines có mức tiêu thụ thấp hơn Việt Nam (3,35 tỷ bao so với 3,85 tỷ bao) nhưng doanh thu thuế cao hơn hơn ba lần (2,651 tỷ USD so với 767 triệu USD). Thực tiễn này cho thấy nếu Việt Nam tăng thuế thuốc lá, nguồn thu ngân sách hoàn toàn có thể tăng mạnh. Hiện nay, Việt Nam áp dụng thuế TTĐB 75% tính trên giá xuất xưởng, nhưng tổng tỷ lệ thuế tính theo giá bán lẻ chỉ đạt khoảng 36%, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 59% của các quốc gia có thu nhập trung bình và chỉ bằng khoảng một nửa mức khuyến nghị 75% trên giá bán lẻ của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

V. Kiến nghị hoàn thiện chính sách thuế thuốc lá ở Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam đã xác định cải cách thuế thuốc lá theo hướng áp dụng phương pháp tính thuế hỗn hợp, vấn đề đặt ra hiện nay không còn là việc có hay không tăng thuế, mà là mức tăng, lộ trình và hiệu quả thực thi chính sách. Từ đó, để bảo đảm mục tiêu giảm tiêu dùng thuốc lá và tiệm cận các khuyến nghị quốc tế, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách thuế theo các định hướng sau:

– Triển khai thuế hỗn hợp một cách thực chất, trong đó bổ sung thuế tuyệt đối với lộ trình phù hợp, ở mức ít nhất 5.000 đồng/bao từ năm 2026 và tăng dần lên 15.000 đồng/bao vào năm 2030, nhằm hạn chế tiêu dùng thuốc lá giá rẻ.
– Tăng thuế theo lộ trình ổn định để bảo đảm tỷ lệ thuế trên giá bán lẻ tiệm cận mức 75% theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), qua đó nâng cao hiệu quả kiểm soát tiêu dùng thuốc lá.

– Đồng thời, tăng cường các biện pháp chống buôn lậu, đẩy mạnh truyền thông về tác hại của thuốc lá và lồng ghép kiểm soát thuốc lá vào các chương trình giảm nghèo và an sinh xã hội.
Trên đây là toàn bộ tư vấn của chúng tôi, hy vọng rằng, những ý kiến tư vấn này, sẽ giúp làm sáng tỏ vấn đề mà Quý vị đang quan tâm. Để có thể làm rõ hơn và chi tiết từng vấn đề nêu trên cũng như các vấn đề pháp lý mà Quý vị đang cần tham khảo thêm ý kiến chuyên môn. Xin vui lòng liên hệ ngay cho chúng tôi theo địa chỉ email: luatsaosang@gmail.com hoặc qua Tổng đài tư vấn: 0936.65.3636 - 0972.17.27.57 để nhận được sự tư vấn, giải đáp và hỗ trợ từ Luật Sao Sáng. Trân trọng cảm ơn!